Alzheimer ve Demans: Belirtiler, Güncel Tanı ve Tedaviler
Uzm. Dr. Yeşim Abanoz & Uzm. Dr. Yasin Abanoz
Nöroloji Uzmanı
Video yayın tarihi: 14 Kasım 2026
Özet Bilgi
Alzheimer hastalığı, beyinde beta amiloid ve tau proteinlerinin birikmesiyle gelişen ve özellikle yakın geçmişe dair unutkanlıkla başlayan en yaygın demans tipidir. Kesin tanı sürecinde nöropsikolojik testler, kraniyel MR ve amiloid/tau PET görüntülemelerinin yanı sıra, hastalığı 10-15 yıl öncesinden saptayabilen fosfo-tau 217 gibi kanda bakılan biyobelirteçlerden yararlanılır. Semptomatik ilaçlara ek olarak, amiloid birikimi doğrulanmış erken evre uygun hastalarda uygulanan antikor tedavisi lekanemab ve Akdeniz tipi yaşam tarzı bilişsel gerilemeyi yavaşlatmada kritik rol oynar.
Tıbbi İçerik Katkısı: Uzm. Dr. Yeşim Abanoz & Uzm. Dr. Yasin Abanoz
Alzheimer ve Demans: Belirtiler, Tanı Yöntemleri ve Yeni Tedaviler
Demans nedir?
Demans aslında bir şemsiye tanı. Altında pek çok farklı tipi olan bir hastalıklar kümesinden söz ediyoruz. Halk arasında çoğu zaman “bunama” ile aynı anlamda kullanılıyor. Bu şemsiyenin altında en sık karşılaştığımız tip ise Alzheimer hastalığı.
Demansın risk faktörleri arasında en önde gelen şey yaş. İleri yaşta çok daha sık görüyoruz. Dünya nüfusu da yaşlanıyor, yaşlı nüfus her geçen yıl artıyor. Yani önümüzdeki yıllarda çok daha fazla demans hastasıyla karşılaşacağız.
Alzheimer hastalığı nasıl oluşur?
Alzheimer’da beyinde bazı proteinler birikmeye başlıyor. Beta amiloid ve tau dediğimiz bu proteinler beynin belli bölgelerinde toplandıkça hastalık ortaya çıkıyor. Proteinlerin hangi bölgede biriktiğine göre de hastada farklı belirtiler görüyoruz.
Alzheimer’ın ilk belirtileri nelerdir?
En sık karşılaştığımız belirti unutkanlık. Ama bu unutkanlığın kendine has bir özelliği var: Hasta daha çok yakın geçmişi unutuyor. Yıllar önce olanları rahatlıkla hatırlıyor, hatta çocukluğundan anılarını bile ayrıntısıyla anlatabiliyor. Bizim için önemli olan, yakın geçmişin unutulması.
Zamanla evdeki eşyaların yeri karışmaya, unutulmaya başlıyor. Randevular akıldan çıkıyor. Hasta günlük yaşamını sürdürmekte zorlanıyor, sosyal ilişkilerinde de sıkıntılar başlıyor.
Alzheimer hastalığının evreleri
Hastalığı hafif, orta ve ileri evre olarak üçe ayırıyoruz. Orta ve ileri evreye doğru ilerledikçe tablo değişiyor. Özellikle ileri evrede hastalar en yakınlarını bile tanıyamamaya, karıştırmaya başlıyor. Davranış sorunları ortaya çıkabiliyor. Bulundukları ortamın, nerede olduklarının farkında olmayabiliyorlar. Bu dönemde idrar ya da dışkı kaçırma (idrar ve gaita inkontinansı) gibi durumlarla da karşılaşabiliyoruz.
Alzheimer tanısı nasıl konur?
Alzheimer hastalarının nörolojik muayenesinde genelde bir anormallik görmüyoruz. Sorunları daha çok kortikal fonksiyonlarda, yani hafıza ve düşünme gibi beynin üst düzey işlevlerinde fark ediyoruz.
Bunu ortaya koymak için bilişsel (kognitif) fonksiyonları ölçen nöropsikolojik testlerden yararlanıyoruz. Muayene sırasında hemen uygulayabildiğimiz kısa bir test var: mini mental test. Gerekirse psikologlar eşliğinde, yaklaşık 1-1,5 saat süren çok daha ayrıntılı nöropsikolojik testler yapıyoruz. Bu testlerin sonuçlarına bakarak beynin hangi bölgesinin etkilendiğini görüyor, buradan da tablonun Alzheimer mı yoksa başka bir demans tipi mi olduğunu anlamaya çalışıyoruz.
Alzheimer tanısında MR neden önemli?
Testlerin yanında görüntüleme yöntemlerinden de yararlanıyoruz. İlk başvurduğumuz yöntem MR (manyetik rezonans). MR’da beynin belli bölgelerinde atrofi, yani küçülme olup olmadığına bakıyoruz. Özellikle temporal, frontal ve parietal bölgelerdeki küçülmeler tanı için bize önemli ipuçları veriyor.
MR’ın bir önemli görevi daha var. Bazen bir tümör, bir inme ya da normal basınçlı hidrosefali gibi başka hastalıklar da demans gibi görünebiliyor. Normal basınçlı hidrosefali üstelik tedavi edilebilen bir hastalık. Bunları gözden kaçırmamak için MR mutlaka gerekli.
MR normalse PET ne işe yarar?
Bazen MR’da hiçbir küçülme ya da başka bir hastalık bulgusu görmüyoruz. O zaman daha ileri görüntüleme yöntemlerine geçiyoruz ve bunların en önemlisi PET. Eskiden PET’i glikozla, glikoz PET olarak çekiyorduk. Artık amiloid PET ve tau PET de var. Bu yöntemler beynin hangi bölgesinde hangi proteinin biriktiğini doğrudan gösterebiliyor. Tanı koyarken elimizi gerçekten çok güçlendirdiler.
EEG Alzheimer tanısında işe yarar mı?
EEG (elektroensefalografi), beyindeki sinir hücrelerinin elektriksel aktivitesini kaydettiğimiz bir inceleme. Bazı hastalıklarda belirli beyin bölgelerinde yavaşlama görebiliyoruz. Bu yavaşlama demansı taklit eden hastalıklarda da çıkabiliyor, Alzheimer’da olduğu gibi belirli bölgelerde de görülebiliyor. EEG bu yüzden ayırıcı tanıda önemli.
Unutkanlıkta kan tahlili neden yapılır?
Bize gelen her hastada rutin kan tetkiklerini zaten yapıyoruz. Çünkü bazen unutkanlığın arkasında B12 vitamini eksikliği, elektrolit dengesizliği, tiroid ya da böbrek fonksiyonlarındaki bir bozukluk çıkabiliyor. Bunları mutlaka değerlendirip önce düzeltmek gerekiyor, çünkü hepsi düzeltilebilir, tedavi edilebilir durumlar.
Belden sıvı alma (lomber ponksiyon) neden yapılır?
Bazı hastalarda lomber ponksiyon dediğimiz, belden sıvı alma işlemini yapıyoruz. Bu işlem de demansı taklit eden hastalıkları ayırt etmek için önemli. Alınan sıvıda enfeksiyonla ve basınçla ilişkili değerlere bakıyoruz. Alzheimer hastalığında tau ve beta amiloid gibi proteinlerin değerleri de değişebiliyor. Bu proteinleri ortaya koymak ve takip etmek açısından da işlem bize yol gösteriyor.
Tabii belden sıvı almak hastaları biraz ürkütüyor. Sonuçta girişimsel (invaziv) bir işlem.
Kanda Alzheimer testi var mı?
İşte burada son dönemin en sevindirici gelişmelerinden biri devreye giriyor: kanda bakılan biyobelirteçler. Fosfo-tau 217, fosfo-tau 181 ve nörofilament hafif zincir gibi değerlere artık kandan bakabiliyoruz. Bu gelişme bizi de hastalarımızı da epey rahatlattı.
Üstelik bu değerler bize yıllar öncesinden haber verebiliyor. Daha hiçbir şikayet yokken, 10-15 yıl önceden anormal hale gelebiliyorlar. Bu da bir hasta için erken tanıyı ve erken tedavi stratejilerini konuşabilmemizin yolunu açtı.
Alzheimer tedavisinde hangi ilaçlar kullanılıyor?
Uzun yıllardır rutin olarak kullandığımız ilaçlar var. Memantin ve asetilkolinesteraz inhibitörleri bunların başında geliyor. Bu ilaçlar daha çok belirtileri önlemeye ve hastalığı yavaşlatmaya yönelik. Hastalığın mekanizmasına yönelik bir tedavi değiller, yani tam bir tedavi yöntemi olarak düşünmemek gerekiyor.
Alzheimer’da yeni tedavi: Lekanemab
Son dönemde antikor içeren yeni ilaçlar çıktı ve lekanemab bunlardan biri. Hastalarımız bu konuda oldukça bilinçli, bize sık sık soruyorlar. Lekanemab intravenöz, yani damar yoluyla verilen bir tedavi.
Ama her Alzheimer hastası bu tedaviye uygun değil. Hastalığı erken evrede yakaladığımızda etkisi çok daha fazla. Hastalık ilerlediğinde ise maalesef etkisini kaybediyor, hatta hastaya zarar bile verebiliyor. Bu yüzden hastayı çok iyi seçmek gerekiyor.
Seçimde kan tahlili büyük rol oynuyor. Kan biyobelirteçleri yıllar öncesinden bulgu verdiği için son dönemde oldukça popüler. MR’ın da normal olması gerekiyor, çünkü ileri derecede bir küçülme varsa tedavinin şansı çok azalıyor. Bir de hastada amiloid birikimini göstermemiz şart. Bunun için tedaviden önce amiloid PET çekiyoruz. PET’te amiloid birikimi görürsek, bu amiloidi ortadan kaldırmaya yönelik tedaviyi uygulayabiliyoruz. PET’e ulaşmanın zor olduğu durumlarda ise beyin omurilik sıvısındaki (BOS) biyobelirteçlere bakıyoruz. Yani hastanın tedaviye uygun olduğunu gösterebilmek için belden sıvı almamız gerekiyor.
Lekanemab kimlere uygulanamaz?
İleri evredeki hastalar bu tedaviye dahil edilmiyor. Fayda görenler, hafif bilişsel bozukluk dediğimiz dönemde olan ya da erken evre Alzheimer tanısı koyduğumuz hastalar.
MR ya da diğer tetkiklerde gördüğümüz bazı durumlar da tedaviye engel oluyor. Bu yüzden bu hastalarda mutlaka beyin görüntülemesi istiyoruz. Daha önce geçirilmiş bir inmenin izi, yaygın damar hastalığı ya da mikro kanamalar varsa hasta tedavinin dışında kalıyor. Genetik analizde APOE ε4 geninde taşıyıcılık varsa, kanama riskini artırdığı için tedavi bu hastalara da uygun görünmüyor. Kanama eğilimini artıran ilaçlar kullanan hastalarda da bu tedaviyi tercih edemiyoruz.
Ailede Alzheimer varsa genetik test gerekir mi?
Hasta yakınlarından en sık duyduğumuz soru şu: “Acaba ileride bende de Alzheimer olacak mı?” Bu kaygıyı çok iyi anlıyoruz. Kan tetkikleri yapılabiliyor, ama aile bireylerini taramayı daha çok erken başlangıçlı demans ya da erken başlangıçlı Alzheimer söz konusu olduğunda yapıyoruz. Yeni nesil kan biyobelirteç testleri hastalığı 10-15 yıl öncesinden gösterebildiği için burada özellikle değerli.
İleri yaşta başlayan bir Alzheimer’da ise ailesel bir yatkınlık düşünmek pek doğru değil. Bu durumda açıkçası genetik test yaptırmaya da çok gerek kalmıyor.
Alzheimer’dan korunmak mümkün mü?
Unutkanlıktan ve Alzheimer’dan korunmanın yolu aslında sağlıklı yaşamaktan geçiyor. Beyni sürekli çalıştırmak, ona sürekli sinyal göndermek gerekiyor. Düzenli egzersiz yapmak ve Akdeniz tipi beslenmek çok önemli. Beyni yoran ve etkileyen yüksek tansiyon, kolesterol yüksekliği ve şeker hastalığı gibi hastalıklardan korunmak, sigara ve alkolden uzak durmak gerekiyor.
Alzheimer hastası yakını olmak: Neler yapabilirsiniz?
Alzheimer hastalarının yakınları bu süreçte, özellikle hastalık ilerledikçe çok zorlanıyor. Ama hastanızı hiçbir zaman yalnızlaştırmayın, sosyal yaşamın içinde aktif tutmaya çalışın. Onunla tartışmaktan, söylediklerini sürekli düzeltmekten kaçının. Onu hobilere yönlendirebilir, her gün aktif kalmasına destek olabilirsiniz. Bir de düzenli doktor kontrollerini aksatmayın: Hastanızın düzenli olarak bir nöroloji hekiminin takibinde olması çok önemli.
Uzm. Dr. Yeşim Abanoz
Nöroloji Uzmanı
Nöroloji Uzmanı Uzm. Dr. Yeşim Abanoz, 2005 yılında İstanbul Üniversitesi Cerrahpaşa Tıp Fakültesi’nden mezun olmuş, 2012 yılında aynı kurumda nöroloji uzmanlık eğitimini tamamlamıştır. Uzmanlık sonrası 2012–2015 yılları arasında Düzce Atatürk Devlet Hastanesi’nde görev yapmış, 2015–2017 yılları arasında İstanbul Üniversitesi Cerrahpaşa Tıp Fakültesi Nöroloji Anabilim Dalı’nda klinik nörofizyoloji alanında ileri düzey eğitim almıştır. Halen Doğuş Üniversitesi Meslek Yüksekokulu Elektronörofizyoloji Programı’nda doktor öğretim üyesi olarak çalışmalarını sürdürmektedir.
Genel nöroloji, epilepsi, kas ve sinir hastalıkları, serebrovasküler hastalıklar, demans, yürüyüş ve denge bozuklukları, uyku bozuklukları ve baş ağrısı başlıca ilgi alanlarıdır. Klinik nörofizyoloji kapsamında EMG, EEG, uyandırılmış potansiyeller, tek lif EMG ve ileri EMG teknikleri ile tanı ve değerlendirme yapmaktadır.







